काठमाडौं । काठमाडौंको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको इन्द्रजात्रा २०८३ लाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित रूपमा सम्पन्न गर्ने तयारीसँगै सुरक्षा व्यवस्थापनबारे सरोकारवालाबीच छलफल तीव्र पारिएको छ। लाखौँ भक्तजन तथा पर्यटकको सहभागिता रहने यस पर्वमा भीड व्यवस्थापन, ट्राफिक नियन्त्रण, चोरी तथा आपराधिक गतिविधि नियन्त्रण, आकस्मिक उद्धार र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण प्रमुख सुरक्षा चुनौतीका रूपमा रहने भएकाले प्रहरी तथा स्थानीय समुदायबीच समन्वयलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
इन्द्रजात्राको अवसरमा काठमाडौं महानगरपालिका–२४ स्थित हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, दाक चोकमा शान्ति सुरक्षा सम्बन्धी अन्तरक्रिया कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ। इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समिति, प्रहरी वृत्त जनसेवा, जनसेवा सामुदायिक केन्द्र तथा सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्र महाँकालस्थानको संयुक्त आयोजनामा भएको कार्यक्रममा पर्वका क्रममा अपनाउनुपर्ने सुरक्षा रणनीति, भीड व्यवस्थापन र समुदायको भूमिकाबारे छलफल गरिएको हो।
इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौतम शाक्यको सभापतित्व तथा जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक दिलीप घिमिरेको प्रमुख आतिथ्यमा कार्यक्रम भएको थियो।
पर्व ठूलो हुँदै जाँदा सुरक्षा चुनौती पनि बढ्दै
इन्द्रजात्रा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, काठमाडौंको ऐतिहासिक जीवनशैली, परम्परा र सम्पदासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। जात्रा अवधिमा हनुमानढोका, वसन्तपुर, दाक चोकलगायतका क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा मानिसको आवागमन हुने भएकाले सामान्य दिनको भन्दा सुरक्षा व्यवस्थापन निकै जटिल हुने गर्छ।
ठूलो भीड एकै स्थानमा जम्मा हुँदा सवारी आवागमन प्रभावित हुने, मानिस हराउने, चोरी तथा पाकेटमारीजस्ता घटना हुन सक्ने र आकस्मिक अवस्था सिर्जना भए तत्काल उद्धार गर्न कठिनाइ हुन सक्ने भएकाले सुरक्षा संयन्त्रलाई पूर्वतयारीसहित परिचालन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
यसैलाई ध्यानमा राख्दै प्रहरी र समुदायबीचको सहकार्यलाई सुरक्षा व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अघि बढाइएको हो। प्रहरीको मात्र उपस्थितिले भीड व्यवस्थापन सम्भव नहुने भएकाले स्थानीय समुदाय, जात्रा व्यवस्थापन समिति, स्वयंसेवक र अन्य सरोकारवालाको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
सम्पदा क्षेत्रको सुरक्षा अर्को संवेदनशील विषय
इन्द्रजात्रा आयोजना हुने हनुमानढोका दरबार क्षेत्र ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। जात्राका क्रममा मानिसको अत्यधिक चाप बढ्दा यहाँ रहेका पुरातात्त्विक तथा सांस्कृतिक संरचनामा क्षति पुग्न सक्ने जोखिम पनि रहन्छ।
त्यसैले सुरक्षा व्यवस्थापनको अर्थ केवल मानिसको सुरक्षा गर्नु मात्र नभई ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु पनि हो। भीडलाई निश्चित क्षेत्रमा व्यवस्थित गर्ने, संवेदनशील संरचनामा अनावश्यक चाप पर्न नदिने र आकस्मिक अवस्थामा तत्काल हस्तक्षेप गर्न सक्ने व्यवस्था मिलाउनु आवश्यक हुन्छ।
कार्यक्रममा पनि पर्वलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र मर्यादित बनाउन सुरक्षा निकाय र स्थानीय समुदायबीच निरन्तर समन्वय आवश्यक रहेकोमा जोड दिइएको थियो।
भीड व्यवस्थापनदेखि ट्राफिकसम्म चुनौती
इन्द्रजात्राका मुख्य दिनमा काठमाडौंका विभिन्न स्थानबाट भक्तजन तथा सर्वसाधारण हनुमानढोका क्षेत्रमा पुग्ने भएकाले ट्राफिक व्यवस्थापन पनि चुनौतीपूर्ण बन्ने गर्छ। पैदल यात्रुको चाप र सवारीसाधनको आवागमनलाई सन्तुलित बनाउन आवश्यक स्थानमा ट्राफिक व्यवस्थापन, वैकल्पिक मार्ग तथा प्रवेश–निकासको स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
विशेषगरी आकस्मिक रूपमा स्वास्थ्य समस्या देखिएका व्यक्ति, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक वा अन्य जोखिममा रहेका व्यक्तिको उद्धारका लागि प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वयंसेवकबीच तत्काल सम्पर्क हुने प्रणाली प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
त्यस्तै, भीडमा हराउने व्यक्तिको खोजी तथा पहिचानका लागि सूचना केन्द्र र समन्वय संयन्त्र प्रभावकारी बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ। पर्वको समयमा सामाजिक सद्भाव कायम राख्दै शंकास्पद गतिविधिमाथि निगरानी बढाउनु सुरक्षा व्यवस्थापनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो।
समुदायको सक्रियता नै प्रभावकारी सुरक्षा
इन्द्रजात्रा काठमाडौंको समुदायको आफ्नै परम्परा र सहभागितामा आधारित पर्व भएकाले यसको सुरक्षा व्यवस्थापनमा स्थानीय बासिन्दाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। समुदायले आफ्नो क्षेत्रका सम्भावित जोखिमबारे प्रहरीलाई समयमै जानकारी गराउने, स्वयंसेवक परिचालन गर्ने तथा भीडलाई अनुशासित बनाउन सहयोग गर्ने हो भने सुरक्षा निकायको काम पनि प्रभावकारी बन्न सक्छ।
यही उद्देश्यले सामुदायिक प्रहरी कार्यक्रमलाई जात्रासँग जोडिएको देखिन्छ। प्रहरी र नागरिकबीचको सम्बन्ध केवल अपराध भएपछि कारबाही गर्ने तहमा सीमित नराखी सम्भावित जोखिम पहिचान र रोकथामसम्म विस्तार गर्नुपर्ने अवधारणा यस्ता कार्यक्रमले अघि सार्छन्।
इन्द्रजात्रा जस्तो ऐतिहासिक पर्वमा सुरक्षा व्यवस्थापन सफल हुनु भनेको केवल अप्रिय घटना नहुनु मात्र होइन। भक्तजनले सहज रूपमा जात्रामा सहभागी हुन पाउनु, सांस्कृतिक गतिविधि निर्वाध सञ्चालन हुनु, सम्पदा सुरक्षित रहनु र आपत्कालीन अवस्थामा तत्काल सहयोग उपलब्ध हुनु पनि सुरक्षा व्यवस्थापनको सफलताको मापदण्ड हो।
त्यसैले इन्द्रजात्रा २०८३ लाई व्यवस्थित बनाउन प्रहरी, प्रशासन, महानगरपालिका, जात्रा व्यवस्थापन समिति, स्थानीय समुदाय र स्वयंसेवकबीचको समन्वय निर्णायक बन्ने देखिन्छ। अन्तरक्रिया कार्यक्रमले यही समन्वयलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरेको छ।
ऐतिहासिक पर्वको गरिमा कायम राख्दै आधुनिक सुरक्षा चुनौती सामना गर्न पूर्वतयारी, सूचना आदानप्रदान, प्रविधिको प्रयोग र समुदायको सक्रिय सहभागिता बढाउन सकिए इन्द्रजात्रा सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गर्न सहयोग पुग्नेछ। जात्राको भीडमा सुरक्षा कमजोरीले एउटा सामान्य घटना पनि ठूलो समस्या बन्न सक्ने भएकाले यसपटकको सुरक्षा तयारीलाई नियमित औपचारिकताभन्दा परिणाममुखी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
